لنفادنیت پنیری در گوسفند و بز | رابطه خطرناک با پشمچینی و راههای پیشگیری
لنفادنیت پنیری یا غده چرکی یکی از مهمترین و پرهزینهترین بیماریهای عفونی در گلههای گوسفند و بز است. این بیماری بهدلیل ایجاد آبسههای چرکی در غدد لنفاوی شناخته میشود و عامل آن باکتری بسیار مقاومی است که میتواند ماهها در محیط، پشم، خاک و تجهیزات آلوده زنده بماند.
محتویات این آبسهها معمولاً به مادهای غلیظ، زرد-سبز و لایهلایه شبیه پنیر تبدیل میشوند؛ به همین دلیل این بیماری را لنفادنیت پنیری مینامند.
اگرچه این بیماری در ظاهر فقط یک مشکل پوستی یا زیرجلدی بهنظر میرسد، اما در عمل میتواند خسارتهای جدی اقتصادی به دامدار وارد کند؛ از کاهش تولید گرفته تا حذف دام و حتی خطر انتقال به انسان.
به همین دلیل، شناخت دقیق این بیماری و رعایت اصول بهداشتی بهویژه در روز پشمچینی اهمیت بسیار بالایی دارد.
لنفادنیت پنیری بیشتر در کدام نواحی بدن دیده میشود؟
این بیماری میتواند در بخشهای مختلف بدن ظاهر شود، اما برخی نواحی بیشتر درگیر میشوند، از جمله:
- جلو شانه
- زیرفک
- ناحیه بناگوش
- جلوی مفصل ران
- اطراف پستان
- اطراف کیسه بیضه
- ریهها
- کبد
- اطراف روده
درگیری این نواحی ممکن است بهصورت توده، آبسه یا ضایعه چرکی دیده شود.
نکته مهم این است که بعضی از این ضایعات ممکن است در ابتدا پنهان باشند و فقط با معاینه دقیق دام شناسایی شوند.
این بیماری چه خسارتهایی برای دامدار دارد؟
لنفادنیت پنیری فقط یک بیماری ساده نیست، بلکه میتواند از چند جهت برای دامدار زیانبار باشد:
مهمترین خسارتها:
- افت شدید تولید شیر، پشم و گوشت
- کاهش نرخ باروری گله
- افزایش نرخ حذف و کاهش عمر اقتصادی دام
- ضبط لاشههای آلوده در کشتارگاه به دلیل ظاهر زننده
- خطر انتقال بیماری به انسان
به همین دلیل، مدیریت این بیماری باید جزو برنامههای اصلی هر دامداری باشد.
چرا پشمچینی، عامل شیوع این بیماری است؟
پشمچینی بزرگترین عامل خطر برای انتقال غده چرکی در یک گله سالم است.
علت این موضوع فقط تماس نزدیک دامها نیست، بلکه چند عامل مهم همزمان در این فرایند نقش دارند:
1) خراشها و زخمهای ریز، دروازه ورود باکتری
تیغههای ماشین یا قیچی پشمچینی میتوانند خراشهای بسیار ریز روی پوست ایجاد کنند.
همین خراشها راه ورود باکتری به بدن دام هستند. حتی پوست تازه پشمچینیشده، بدون زخم آشکار، نفوذپذیری بالایی دارد و برای ورود عامل بیماری آسیبپذیر است.
2) آلودگی متقاطع تیغهها
اگر بعد از چیدن دام آلوده، دام سالم پشمچینی شود، باکتری به تیغه میچسبد و با پشمچینی دام بعدی، مستقیماً وارد زخم تازه میشود.
در چنین شرایطی، یک تیغه آلوده میتواند دهها گوسفند سالم را در یک روز بیمار کند.
3) تراکم و استرس پس از پشمچینی
دامها پس از چیدن پشم دچار استرس میشوند و معمولاً در فضاهای بسته و شلوغ نگهداری میشوند.
این وضعیت همراه با زخمهای باز، انتقال سریع باکتری را ممکن میکند.
اگر حین پشمچینی غده چرکی پاره شد، چه کنیم؟
اگر در زمان پشمچینی، غده چرکی پاره شد، باید سریع و دقیق عمل کرد تا آلودگی در گله پخش نشود:
- فوراً پشمچینی آن دام را متوقف کنید
- دام را از گله جدا کرده و به محوطه قرنطینه ببرید
- چرک و ترشحات را جمعآوری و معدوم کنید، ترجیحاً سوزانده شود
- زخم باز را با محلول ضدعفونیکننده مانند کلرهگزیدین یا بتادین رقیقشده شستوشو دهید
- کلیه تجهیزات، تیغهها، دستکشها و لباس پشمچین باید فوراً تعویض و بهطور کامل ضدعفونی شوند
اقدام سریع در این مرحله میتواند از انتشار گسترده بیماری جلوگیری کند.
پروتکل طلایی پیشگیری در روز پشمچینی
اگر هدف، کاهش شیوع بیماری در گله است، باید پشمچینی با یک برنامه دقیق و بهداشتی انجام شود.
1) ترتیب پشمچینی
برای کاهش خطر انتقال، ترتیب چیدن دامها اهمیت زیادی دارد:
- گام اول: برهها و گوسفندان جوان و سالم
- گام دوم: میشها و قوچهای بالغ سالم
- گام آخر: دامهای مسن، مشکوک یا دارای سابقه آبسه
دامهای مشکوک یا دارای سابقه آلودگی باید در انتهای روز و ترجیحاً با تجهیزات جداگانه چیده شوند.
2) ضدعفونی اصولی تجهیزات؛ مهمتر از چیزی که فکر میکنید
تیغه ماشین پشمچینی یا قیچی باید بین هر دام ضدعفونی شود.
روش استاندارد برای این کار، روش دو سطلی است.
روش دو سطلی چیست؟
سطلی اول: شستوشو
این سطل برای پاکسازی مکانیکی پشم، چرک و مواد آلی از روی تیغهها استفاده میشود.
سطلی دوم: ضدعفونی
در این سطل، محلول ضدعفونیکننده تازه قرار دارد و تیغهها باید حداقل ۳۰ ثانیه در آن بمانند.
نکات مهم در ضدعفونی:
- محلول ضدعفونیکننده باید هر ۲ تا ۳ ساعت یکبار یا بهمحض کدر شدن تعویض شود
- وجود چرک و مواد آلی مثل یک سپر محافظ برای باکتری عمل میکند و اثر ضدعفونیکننده را کم میکند
- تمیز بودن ابزار، مستقیماً روی کاهش انتقال بیماری اثر دارد
| ماده ضدعفونیکننده | رقت پیشنهادی | مزایا و معایب |
| کلرهگزیدین (CHX) | محلول ۲٪ | گزینه عالی؛ کمخطر برای فلزات و پوست. |
| وایتکس | ۰.۵٪ تا ۱٪ (۱۰۰ تا ۲۰۰ سیسی در هر لیتر آب) | مؤثر و ارزان اما خاصیت خورندگی برای فلزات دارد. |
| یدوفورها (بتادین) | نسبت 1 به 100 | پرکاربرد در دامپروری |
| گلوتارآلدئید | ۲٪ | بسیار قوی برای ضدعفونی نهایی محیط و تجهیزات. |
3) پرهیز از تجمع
گوسفندها بلافاصله پس از پشم چینی باید در محوطهای باز و دارای تهویه رها شوند.
نگهداری دامها در محیطهای بسته و پرجمعیت، استرس را بالا میبرد و احتمال انتقال عامل بیماری را افزایش میدهد.
4) واکسیناسیون (مؤثرترین راه پیشگیری)
مؤثرترین و بهترین راه پیشگیری از لنفادنیت پنیری، واکسیناسیون است.
واکسیناسیون میتواند تعداد و شدت آبسهها را به شکل چشمگیری کاهش دهد و در کنترل بیماری در سطح گله بسیار مؤثر باشد.
البته واکسیناسیون بهتنهایی کافی نیست و باید در کنار رعایت بهداشت، ضدعفونی ابزار و مدیریت درست پشمچینی انجام شود.
5) استفاده از تجهیزات مدرن پشمچینی چه نقشی دارد؟
نوع ابزار و روش مهار دام، تأثیر مستقیمی بر تعداد زخمهای پوستی و سطح استرس دام دارد.
به همین دلیل، جایگزین کردن روشهای سنتی با تجهیزات استاندارد، یک اقدام بهداشتی مهم است.
نمونه مهم: گردنگیر پشمچینی به جای دست و پا بستن
در روش سنتی، تقلای گوسفند احتمال برخورد تیغه و ایجاد زخم را بالا میبرد.
اما گردنگیر استاندارد فقط گردن دام را ثابت میکند، دام در حالت طبیعی قرار میگیرد، استرس کمتر میشود و پشمچینی سریعتر و با آسیب کمتر انجام میشود.
این یعنی:
- زخم کمتر
- استرس کمتر
- آلودگی کمتر
- انتقال بیماری کمتر
و این دقیقاً همان چیزی است که یک دامدار حرفهای به آن نیاز دارد.
جمعبندی
لنفادنیت پنیری یکی از بیماریهای مهم، مزمن و پرهزینه در گوسفند و بز است که میتواند از طریق زخمهای ریز، آلودگی ابزار و شرایط غیربهداشتی، بهویژه هنگام پشمچینی، در گله گسترش پیدا کند.
اگر به دنبال کنترل واقعی این بیماری هستید، باید روی این سه اصل تمرکز کنید:
- واکسیناسیون
- ضدعفونی دقیق تجهیزات
- استفاده از تجهیزات دامپروری و پشمچینی استاندارد
مدیریت درست در روز پشمچینی، میتواند تفاوت بین یک گله سالم و یک گله آلوده را رقم بزند.
برای دانلود کاتالوگ سرگیر گوسفندی اینجا کلیک کنید.
